พิมพ์

[raponsan]

.

ภาพประกอบเนื้อหา - จิตรกรรมฝาผนัง จุลปทุมชาดก ที่วัดคงคาราม อ.โพธาราม จ.ราชบุรี เป็นฉาก พระยาเหี้ยช่วยพระปทุมกุมาร (ภาพโดย สุทธาสินี จิตรกรรมไทย เจียจันทร์พงษ์)


อะไรบ้าง.? ที่เรียกว่า “เดรัจฉาน” | เปิด 4 ประเภทสัตว์เดรัจฉานจากตำรา "โลกทีปนี"

คำว่า เดรัจฉาน หรือ สัตว์เดรัจฉาน มักใช้เพื่อสื่อถึงลักษณะหรือคุณสมบัติบางประการที่แตกต่างจากมนุษย์ คือ ไม่รู้เหตุผล ไม่รู้ผิดชอบชั่วดี เช่น สัตว์ร้ายที่สามารถสังหารเหยื่อได้ตามสัญชาตญาณโดยไม่รู้สึกสงสาร

บ้างเรียกรวม ๆ เพื่อหมายถึงสัตว์ทั้งหมดที่ไม่ใช่มนุษย์ หรือใช้เป็นคำเปรียบเพื่อด่าว่าผู้ที่มีพฤติกรรมต่ำช้า ไร้เมตตาปรานีราวกับไม่ใช่มนุษย์ ก็มี

แท้จริงคำนี้หมายถึงหรือ ครอบคลุมอะไรบ้าง.?


ภาพประกอบเนื้อหา – ภาพสัตว์ต่างๆ เลือกสิงห์โตเป็นผู้นำ ในสมุดภาพไตรภูมิสมัยกรุงธนบุรี (ภาพจากโลกสัณฐานโตรตนคัณฐี กรมศิลปากร)


พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้ความหมายของ เดรัจฉาน ว่า น. สัตว์เว้นจากมนุษย์ เช่นหมู หมา วัว ควาย (มักใช้เป็นคำด่า), ใช้ว่า ดิรัจฉาน หรือ เดียรัจฉาน ก็มี

หากดูกันที่รากทางภาษา คำนี้มาจากภาษาบาลีว่า ติรจฺฉาน (อ่านว่า ติ-รัจ-ฉา-นะ) แปลว่า สัตว์ที่เคลื่อนที่ไปในแนวขวาง คือ ขณะที่เคลื่อนที่ไปนั้น ลำตัวไม่ได้ตั้งตรงอย่างมนุษย์

ในตำรา โลกทีปนี โดยพระเทพมุนี (วิลาศ ญาณวโร ป.ธ. 9) อธิบายไว้ว่า เดรัจฉานนั้นมีอยู่ 4 ประเภท ดังนี้

1. อปทติรัจฉาน สัตว์ไม่มีเท้า ไม่มีขา เช่น งู ปลา ไส้เดือน เป็นต้น

2. ทวิปทติรัจฉาน สัตว์ที่มี 2 ขา เช่น ไก่ เป็ด นกตระกุม แร้ง กา เป็นต้น

3. จตุปปหติรัจฉาน สัตว์ที่มี 4 ขา เช่น หมี หมา วัว ควาย ช้าง ม้า เป็นต้น

4. พหุปปทติรัจฉาน สัตว์ที่มีมากกว่า 4 ขาขึ้นไป เช่น กิ้งกือ ตะเข็บ ตะขาบ เป็นต้น


ชาวนาใช้ควายไถพรวนดินภาพถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2491, เชียงใหม่ (ภาพจาก University of Wisconsin-Milwaukee Libraries)


ในทางพุทธศาสนา แม้สัตว์เดรัจฉานจะอยู่ร่วมกับมนุษย์ แต่จัดอยู่ในโลกเดรัจฉาน ซึ่งเป็นอบายภูมิลำดับสุดท้าย เกิดมาชื่นชมยินดีในเหตุ 3 ประการ คือ กิน นอน และ ประกอบเมถุนกิจ (สืบพันธุ์) เป็นที่มาของชื่อภูมิ ติรัจฉานภูมิ หมายถึง โลกของสัตว์ที่มีความยินดีในเหตุทั้งสาม

โลกทีปนียังระบุด้วยว่า นอกจากร่างกายของสัตว์เหล่านี้จะ ไปโดยขวาง หรือตามยาว (ต้องคว่ำอกไป) ต่างจากมนุษย์ที่ไปตามตรง ศีรษะอยู่เบื้องสูง จิตก็นับว่า “ขวาง” ด้วย ความหมายคือ ขวางจากมรรคผลนิพพาน ต่อให้พยายามทำความดี มีจิตประเสริฐเลิศล้น หรือมีวาสนาบารมี ก็ไม่สามารถบรรลุมรรคผลได้ อย่างมากก็เพียงได้ขึ้นสวรรค์ นับเป็นสัตว์ชาติอาภัพจริง ๆ

ดังนั้น หากท่านโดนใครว่า (หรือไปว่าใคร) ว่าเป็น “เดรัจฉาน” พึงระลึกว่านั่นไม่ได้หมายถึงความต่ำช้า (แบบตรงๆ) เพียงถูก “ขวาง” การบรรลุธรรม และต้องวนเวียนอยู่กับการกิน นอน และสืบพันธุ์ ก็เท่านั้น…

อ่านเพิ่มเติม :-

    • สวรรค์แบบพุทธที่เทวดาตกชั้นได้ จาก “ฉกามาพจร” ในไตรภูมิพระร่วง
    • “สุขาวดี” คืออะไร? ทำอย่างไรจึงจะได้เข้าสู่แดนสวรรค์อันบริสุทธิ์ของชาวพุทธ
    • นอนมากไปไม่ดี!? “โคลงโลกนิติ” บอก “นอน 12 ชั่วโมงไม่ต่างอะไรกับสัตว์เดรัจฉาน”



ขอขอบคุณ :-
ผู้เขียน : ธนกฤต ก้องเวหา
เผยแพร่ : วันอาทิตย์ที่ 11 มกราคม พ.ศ.2569
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 18 มกราคม 2568
website : https://www.silpa-mag.com/culture/article_146677

อ้างอิง :-
- พระเทพมุนี (วิลาศ ญาณวโร ป.ธ. 9). โลกทีปนี. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตำรวจเอก ประเสริฐ รุจิรวงศ์.
- พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554. เดรัจฉาน. สืบค้นเมื่อ 16 มกราคม 2568.
- สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. เดรัจฉาน สัตว์เดรัจฉาน. บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2553. (ออนไลน์)